İran’ın çözüm için sunduğu 14 maddelik yeni teklif ile ABD’nin Hürmüz Boğazı’nda başlattığı ‘Özgürlük Projesi’ askeri operasyonu arasında mekik dokuyan Orta Doğu krizi, bir yanda diplomatik pazarlıklar diğer yanda karşılıklı tehditlerin gölgesinde küresel ekonominin ve enerji arz güvenliğinin geleceğini tayin ediyor.
ABD’nin bölgedeki ticari akışı güvence altına almak adına başlattığı “Özgürlük Projesi” piyasalara bir nefes aldırsa da, İran’ın sert uyarıları ve havacılık sektöründen gelen iflas haberi, krizin ekonomik maliyetinin derinleştiğini ortaya koyuyor.
Diplomasi masasında Pakistan aracı, Trump mesafeli
Tahran ile Washington arasındaki gerilimi düşürmek amacıyla Pakistan üzerinden yürütülen diplomatik temaslar hız kazandı.
İran, krizin çözümü ve nükleer müzakerelere geri dönülmesi için ABD’ye 14 maddelik yeni bir teklif sundu. ABD Başkanı Donald Trump, teklifi aldıklarını doğrulayarak “İnceleyeceğiz ancak henüz kabul edilebilir olduğunu düşünmüyorum” açıklamasında bulundu.
İran’ın teklifinde, Hürmüz Boğazı’ndaki ablukanın kaldırılması ve yaptırımların hafifletilmesi karşılığında nükleer müzakere takviminin belirlenmesi gibi kritik maddeler yer alıyor. Ancak ABD yönetimi, Tahran’ın henüz “yeterli bedeli ödemediği” görüşünü savunarak diplomatik çözüme temkinli yaklaşıyor. İran Dışişleri Bakanlığı ise topun ABD tarafında olduğunu belirterek, Pakistan aracılığıyla iletilen yanıtların değerlendirildiğini duyurdu.
Hürmüz’de “Özgürlük Projesi” ve askeri gerilim
Diplomatik temaslar sürerken, Hürmüz Boğazı’ndaki fiili durum askeri bir restleşmeye sahne oluyor.
ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), bugün itibarıyla “Özgürlük Projesi”ni hayata geçirdiğini açıkladı. 15 bin askeri personelin ve yüze yakın deniz/kara aracının görev alacağı bu operasyon, boğazda mahsur kalan ve çatışmanın tarafı olmayan “tarafsız” ülkelerin gemilerine güvenli geçiş desteği sağlamayı hedefliyor.
İran tarafı ise bu hamleyi “ateşkes ihlali” ve “denizcilik düzenlemesine müdahale” olarak nitelendirdi. İran Devrim Muhafızları Ordusu, ABD donanmasının bölgeye yaklaşması durumunda hedef alınacağı uyarısını yinelerken, “Hürmüz Boğazı ve Basra Körfezi, Trump’ın yanıltıcı paylaşımlarıyla yönetilemez” ifadelerini kullandı.
Petrolde “erişilebilirlik” fiyatlanıyor
Piyasalar, ABD’nin geçiş desteği açıklamasını petrol arz güvenliği açısından olumlu karşılayarak haftaya pozitif bir başlangıç yaptı. Analistler, petrol piyasasında artık kaliteden ziyade “petrole erişimin” fiyatlandığına dikkati çekiyor.
Petrol fiyatları geçtiğimiz hafta 112 dolar seviyelerine kadar tırmanan Brent petrolün varili, Hürmüz’deki risklerin bir miktar azalmasıyla 106-108 dolar bandına geriledi. OPEC+ grubunun haziran ayında üretimi günlük 188 bin varil artırma kararı da fiyatlardaki aşağı yönlü hareketi destekleyen bir diğer unsur oldu.
Altın tarafında ons altın 4 bin 600 dolar seviyelerinde tutunurken, gram altın güne 6 bin 676 lira seviyelerinden başladı. Fed’in şahin tutumu ve jeopolitik belirsizlikler, güvenli liman olan altına olan talebi canlı tutmaya devam ediyor.
Havacılıkta ilk büyük kayıp
Krizin makroekonomik etkileri, havacılık sektöründe şok bir gelişmeyle somutlaştı. ABD merkezli hava yolu şirketi Spirit Airlines, Orta Doğu kaynaklı enerji krizi ve tırmanan yakıt maliyetleri nedeniyle iflas başvurusunda bulundu. Şirketin faaliyetlerini durdurmasıyla 7 bin personel işsiz kalırken, uzmanlar bu durumun bilet fiyatlarını yukarı çekeceği ve sektörde daha fazla konsolidasyona yol açacağı uyarısında bulunuyor.
Merkez bankaları “teyakkuz” halinde
Dünya genelinde merkez bankaları, Orta Doğu’daki durumun enflasyon ve büyüme üzerindeki yıkıcı etkilerini yakından izliyor. Fed Başkanı Jerome Powell ve ECB Başkanı Christine Lagarde başta olmak üzere küresel finans liderleri, enerji şoklarının manşet enflasyonu yeniden tetikleyebileceği ve ekonomilerin “stagflasyonist” bir sürece girebileceği konusunda hemfikir. Bu durum, faiz indirim beklentilerinin ötelenmesine neden oluyor.
Yurt İçinde Borsa Pozitif
Yurt içinde Borsa İstanbul, küresel piyasalardaki iyimser havaya paralel olarak haftaya alıcılı başladı. BIST 100 endeksi 14.442 puan seviyelerinde dengelenirken, dolar/TL 45,19 seviyesinde yatay bir seyir izliyor.
Hürmüz Boğazı’ndaki gemi trafiğinin hızı ve ABD-İran hattındaki diplomatik tekliflerin akıbeti, önümüzdeki günlerde hem küresel arz zincirinin hem de finansal piyasaların kaderini belirleyecek.
Sahada askeri tahkimat sürerken, diplomasi masasının bu restleşmeyi bir anlaşmaya dönüştürüp dönüştüremeyeceği merakla bekleniyor.
